Huyu Ndio Ng’wanamalundi Msukuma Aliye Washangaza Wakoloni wa Kijerumani kwa Nguvu za Giza

Ng’wanamalundi: Shujaa wa Miujiza na Mapambano Dhidi ya Wajerumani Usukumani

Kutoka katika mistari ya historia na simulizi za kale za makabila ya Wasukuma na Wanyamwezi, jina la Ng’wanamalundi linabaki kuwa miongoni mwa hadithi zenye msisimko mkubwa zaidi. Mtu huyu, aliyewahi kutikisa utawala wa Wajerumani nchini, alizaliwa katika ukoo wa kawaida na kupata umaarufu mkubwa kupitia shughuli za uchezaji wa ngoma. Pamoja na kwamba mwaka wake wa kuzaliwa haujulikani, alifariki dunia mwaka 1936 akiwa mtu mzima.

Kwa miaka mingi, jamii imemjadili kwa mtazamo wa pande mbili: wapo wanaomsifu kama shujaa aliyepigania watu wake, na wapo wanaohusisha uwezo wake na nguvu za giza. Katika makala hii, ukweli wa maisha yake unasimuliwa na mjukuu wake wa pili, Kishosha Sitta (80), mkazi wa Kijiji cha Mwalugulu wilayani Kahama, Shinyanga.

Asili ya Jina na Utoto Wake

Kwa mujibu wa Kishosha Sitta, jina halisi la babu yake halikuwa Ng’wanamalundi bali alitwa Igulu Bugomola. Alizaliwa katika Kijiji cha Mwakubunga Nera, Wilaya ya Kwimba mkoani Mwanza, akiwa mtoto wa pekee wa kiume na wa mwisho kati ya watoto wanne wa Bugomola na Ngolo Igulu.

Tangu utotoni, Igulu alikuwa na tabia ya uzururaji na hakukaa sana nyumbani. Umahiri wake wa kucheza ngoma ulivuta kundi kubwa la watoto waliokuwa wakimfuata kila alipopita mitaani. Hali hii ilileta msuguano na wazazi kijijini hapo—hasa familia za wafugaji—kwa kuwa watoto walitelekeza mifugo na kusababisha mifugo mingi kupotea.

Chuki za wanakijiji ziliambatana na dhihaka kuhusu umbo lake. Igulu alikuwa mrefu mwenye miguu mirefu isiyo ya kawaida kuanzia magotini hadi makanyagio. Wanakijiji walianza kumtukana kwa Kisukuma wakisema: “Mamirundi galyo lilihumbura bana bise” (mamiguu yake marefu linarubuni watoto wetu). Hapo ndipo jina la Ng’wanamalundi lilipozaliwa na kufuta jina lake la asili.

Pamoja na chuki za wazazi, Ng’wanamalundi alipendwa sana na vijana. Kikundi chake cha ngoma kikawa kikubwa na kuanza kutumiwa katika sherehe mbalimbali za Kitemi na hata kama jeshi la kukodiwa wakati wa vita.

Mwanzo wa Miujiza na Nguvu za Ajabu

Simulizi ya Sitta inaeleza kuwa Ng’wanamalundi na wenzake wawili walikwenda kwa bibi kizee mmoja porini kutafuta dawa za kuimarisha sanaa yao ya ngoma.

Baada ya kuingia katikati ya pori nene, bibi kizee huyo aliwawekea vinyonga kichwani na kuwaamuru wachimbe mashimo hadi kiunoni kisha wakusanye kuni na kuwasha moto. Bibi kizee alitumbukiza wale vinyonga kwenye moto, na ghafla akatokea kifaru wa ajabu aliyewakimbiza.

Ng’wanamalundi alikimbilia juu ya mti wakati kifaru huyo alipomrarua na kumuua yule bibi kizee. Lakini cha kushangaza, baada ya kushuka mti na kubeba maiti hiyo, alisikia sauti ikisema: “Igulu bajahe abiyo?” (Igulu wenzako wamekwenda wapi?). Alipomshusha, alimkuta bibi kizee akiwa mzima bila jeraha. Bibi huyo alimfanya achukue magamba ya mti yaliyoparuliwa na kifaru na kumtengenezea dawa aliyohitaji. Baadaye, Ng’wanamalundi alirejea nyumbani na kuendeleza ngoma yake ya Kahena (ambayo leo inajulikana kama Wigashe).

Mgogoro na Mtemi Chalya na Vita ya Wamasai

Akiwa katika harakati za kuchimba dawa katika pori la Mwandutu (wilayani Maswa/Kishapu), alikutana na Mtemi Chalya aliyetaka kujua ni kwanini ameingia kwenye miliki yake. Ng’wanamalundi alimjibu kwa jeuri: “Ubebe ulintemi wa banhu pye nu nene nding’wenekele wa maporu pyee” (Wewe ni Mtemi wa watu wote na mimi ni mmiliki wa mapori yote).

Mtemi Chalya alituma jeshi kumkamata na kumuua, lakini askari hao walipofika walikuta eneo hilo limejaa simba wengi waliowashambulia na kuwakimbiza. Waliporudi nyumbani kwa Mtemi, walimkuta Ng’wanamalundi na wafuasi wake wakimalizia kula chakula cha Mtemi bila woga wowote.

Kishosha Mang’ombe (Mrudisha Ng’ombe) Wakati wananchi wa Kijiji cha Sekke walipoibiwa ng’ombe wengi na Wamasai waliojificha Pori la Mwanima, Ng’wanamalundi aliongoza kikosi chake kwenda kuzikomboa. Kabla ya vita, alitabiri kuwa itanyesha mvua kubwa kisha watatokea mwewe watakaowazunguka ng’ombe hao.

Utabiri huo ulipotimia, aliamuru wafuasi wake kutumia fimbo fupi za Lubugu na pinde kushambulia ngao za Wamasai. Ng’wanamalundi alifanikiwa kuwatokomeza Wamasai hadi mpaka wa Mto Manonga na kurejesha mifugo yote. Ndipo walipompa anwani ya Kishosha Mang’ombe (mrudisha ng’ombe). Baadaye ilibainika Wamasai hao walitumwa na Mtemi Tinginya wa Busongo (Nzega).

Tambiko la Uzazi na Ndoa

Baada ya vita, alirejea Kwimba na kuoa, lakini kila mke aliyejifungua, mtoto alifariki. Baba yake, Bugomola, alikwenda Ntuzu (Bariadi) kufanya tambiko ambapo aliambiwa mwanaye hatapata mtoto kwa wake wa zamani, bali anatakiwa kuoa binti kutoka Mashariki atakayeitwa Nkamba. Tambiko lilieleza atazaa watoto watatu: Sitta, Ngassa, na Marieta. Ng’wanamalundi alimtafuta msichana huyo, akamuoa na kuendelea na sanaa yake.

Kupambana na Wajerumani na Kukamatwa

Uwezo wa miujiza wa Ng’wanamalundi uliendelea kuonekana pale wafuasi wake walipogoma kuondoka chini ya mti uliokuwa kituo cha Wajerumani Bukumbi, Mwanza. Kwa kukasirishwa na ukaidi wao, alionyooshea kidole mti huo akisema: “Ngh’walemelaga hanti gunugo aliyo gumaga” (Mmekatalia kwenye mti huo huku ukiwa umekauka). Papo hapo mti wote ukakauka. Katika tukio lingine huko Mwanangwa, alikausha miti ya minyaa kwa kidole ili wafuasi wake waipikie chakula.

Ukali wa utawala wa Kijerumani ulimkuta wakati wa ujenzi wa Barabara ya Mwanza-Shinyanga. Gavana wa Kijerumani alipita na kukuta kazi imesimama kwa sababu manamba (wafanyakazi) wote walikimbilia kwenye ngoma ya Ng’wanamalundi. Kitendo hicho kilitafsiriwa kama uhaini wa kupinga utawala.

Siku mbili baadaye, askari wa Kijerumani walimkamata Ng’wanamalundi, wakamfunga minyororo na kumpeleka Mwanza. Kabla ya kuondoka kwenda kukabili adhabu ya kunyongwa, alipelekwa nyumbani kuaga ambapo alimwachia mama yake shoka na maziwa yenye maelekezo ya kimiujiza:

“Shoka ikipanda juu ukutani nitakuwa nimepelekwa, ikishuka chini nitakuwa nimerudishwa. Maziwa yakiganda nitakuwa nimekufa, yakipata utando nitakuwa ninaumwa.”

Akiwa gerezani Mwanza, alikutana na Mtemi Makongoro pamoja na mganga aliyemtabiria kuhusu uzazi. Ng’wanamalundi alisomewa mashtaka matatu mbele ya utawala wa Kijerumani:

1. Kukausha mti wa kupumzikia maofisa wa Kijerumani Bukumbi.

2. Kuwatungia na kuwaimbia nyimbo mbaya Wajerumani.

3. Kukwamisha ujenzi wa barabara kuu ya Mwanza hadi Shinyanga.

Kipindi hiki kilikuwa mwanzo wa sura mpya ya mapambano yake dhidi ya wakoloni, simulizi inayobaki kuishi kwenye vinywa vya wana-Usukuma na historia ya Tanzania.